foto1
Khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non
foto1
Khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non
foto1
Khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non
foto1
Khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non
foto1
Khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non

+84 0393.885.129
khoasp.thmn@htu.edu.vn
Liên hệ



XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP TRUYỀN DẠY DÂN CA NGHỆ TĨNH

CHO GIÁO VIÊN ÂM NHẠC CÁC TRƯỜNG PHỔ THÔNG

                                                                                    Th.S Bùi Đức Trung

 

Đưa dân ca Nghệ Tĩnh vào truyền dạy ở các trường phổ thông trong tỉnh Hà Tĩnh đã thể hiện sự quyết tâm của UBND tỉnh Hà Tĩnh, Sở Giáo dục và Đào tạo và các đơn vị hữu quan. Nhưng việc truyền dạy dân ca Nghệ Tĩnh cho các đối tượng là học sinh Tiểu học và Trung học cơ sở một cách hiệu quả, khoa học lại càng khó khăn hơn. Chính vì thế, cần xây dựng phương pháp truyền dạy phù hợp, bảo đảm tính khoa học theo hệ thống phương pháp giáo dục nói chung cũng như phương pháp giáo dục âm nhac nói riêng, đặc biệt là âm nhạc dân gian truyền thống dân ca Nghệ Tĩnh, nhằm giúp giáo viên âm nhạc ở các trường phổ thông hiểu rõ hơn về nhiệm vụ và phương pháp truyền dạy

1. Phương pháp truyền dạy dân ca Nghệ Tĩnh trong chương trình chính khóa

Dạy hát dân ca đã khó, việc dạy hát dân ca Nghệ Tĩnh lại càng không phải dễ dàng, đặc biệt là đối tượng học hát ở đây lại là các em học sinh phổ thông. Chính  vì vậy, người dạy hát cần phải có những kỹ năng nhất định về hát dân ca Nghệ Tĩnh, biết cách làm cho giờ học hát dân ca luôn gần gũi, vui vẻ, tạo cho các em có cảm giác như đang sống trong không khí lao động, sinh hoạt của người dân trong mỗi làn điệu, cần tìm tòi, sáng tạo và lồng ghép cùng với các hoạt động khác để tạo cho học sinh niềm vui, hứng thú và tự hào khi được tìm hiểu và học hát dân ca của quê hương mình. Việc truyền dạy các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh cho các em học sinh không chỉ dừng lại ở chỗ các em hát thuộc, biết tên làn điệu, hát đúng cao độ ... của bài mà còn phải làm cho các em hiểu được nguồn gốc hình thành cũng như những nét đẹp tâm hồn, cốt cách của con người xứ Nghệ qua những ca từ, làn điệu mà các em được nghe, được học. Từ đó, giáo dục lòng tự hào về bản sắc văn hóa truyền thống của quê hương, giáo dục cho các em biết trân trọng, yêu quý hơn những điệu hát quê nhà. Bên cạnh đó, người giáo viên cần truyền dạy cho các em biết và thực hiện được các kỹ năng về hát dân ca Nghệ Tĩnh. Dạy kỹ năng hát là một trong những nội dung quan trọng trong truyền dạy dân ca Nghệ Tĩnh ở trường phổ thông. Hát thế nào cho hay, cho đúng bản chất của dân ca Nghệ Tĩnh, trước hết, chúng ta phải hiểu dân ca Nghệ Tĩnh. Dân ca Nghệ Tĩnh là những người dân xứ Nghệ hát lên trong những sinh hoạt thường ngày của họ, nhằm làm vơi đi những mệt nhọc trong những công việc mà họ làm như: đan nón, dệt vải, chèo thuyền, hái củi, cấy cày v.v… Họ là những người dân chân chất mộc mạc, họ không được đào tạo qua một trường lớp nào về kĩ thuật thanh nhạc, tiếng hát của họ được cất lên từ môi trường lao động, từ nhu cầu và sự cảm nhận riêng của bản thân. Do đó tính chất mộc mạc, giản dị trong cách hát, gắn liền với động tác sinh hoạt nghề nghiệp trong dân ca Nghệ Tĩnh là một yếu tố luôn cần phải được chú ý. Tuy nhiên, không phải chỉ có yếu tố hát đơn sơ, mộc mạc là được, là đúng, là hay mà còn nhiều yếu tố khác nữa. Trong dạy hát các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh, người giáo viên âm nhạc là những người được đào tạo chính quy về hát nhạc phải biết kết hợp các kĩ thuật thanh nhạc với lối hát truyền thống. Ví dụ: trong cách hát truyền thống, dân dã thường sử dụng âm đóng (giọng mũi) nhiều hơn là hát mở âm như kĩ thuật “hát mới” trong thanh nhạc. Người giáo viên phải biết khéo léo kết hợp để âm thanh phát ra vừa đẹp, trong sáng nhưng vẫn giữ được vẻ tự nhiên, dân dã theo thổ âm, bản ngữ, để không mất đi tính riêng biệt của dân ca Nghệ Tĩnh. Bên cạnh đó, giáo viên cần hướng dẫn các em từ hơi thở, hát chính xác, hát đồng đều, hát rõ lời, cụ thể như sau:

Về hơi thở: Trong ca hát, hơi thở là một vấn đề cần hết sức quan tâm. Cách thở đúng là biết cách hít vào một lượng hơi vừa đủ để hát hết một câu. Khi tập hít hơi vào, không nên hít nhiều quá, hơi sẽ bị căng, phải lên gân, không điều tiết được hơi. Khi hát các điệu ví theo nhịp tự do, cần phải hát những hơi dài, giáo viên hướng dẫn các em lấy hơi phù hợp đủ cho một câu hát ngâm vinh tự do. Nên đánh dấu những chỗ lấy hơi trong bài để học sinh có thể thực hiện đúng.

Hát chính xác: Việc hát chính xác có tầm quan trọng đặc biệt trong thanh nhạc. Hát chính xác có nghĩa là hát đúng giai điệu, tiết tấu. Nhưng hát chính xác đối với dân ca Nghệ Tĩnh, giáo viên không nên bắt ép phải tuân theo một chuẩn mực giai điệu đối với một làn điệu a, b, c nào đó, mà có sự “mở hơn”. Vì trong dân ca Nghệ Tĩnh, âm cao, thấp, luyến… còn phụ thuộc vào thổ âm từng vùng. Có thể hiểu theo cách khác hơn, hát chính xác trong dân ca Nghệ Tĩnh là hát sao cho đúng với cách phát âm theo ngữ điệu vùng miền hay còn gọi là phương ngữ, thổ âm. Tuy vậy, trong hát tập thể, cần thống nhất hát đồng đều theo giai điệu đã được các nhạc sỹ sưu tầm và kí âm.

Hát rõ lời: Cách phát âm, nhả chữ đúng tạo nên hát rõ lời, hát rõ lời góp phần truyền cảm và thông tin chính xác nội dung ca từ của bài hát. Nếu như nguyên tắc phát âm lời ca trong ca khúc Việt Nam có liên quan chặt chẽ đến sự vận động của 6 thanh điệu (thanh không dấu, thanh sắc, thanh huyền, thanh hỏi, thanh ngã, thanh nặng) thì phát âm trong dân ca Nghệ Tĩnh gắn liền với phương ngữ Nghệ Tĩnh. Trong phương ngữ Nghệ Tĩnh, phát âm thường là 5 thanh điệu (có nơi 4 thanh điệu) thanh ngã có khi phát âm thành thanh nặng, có khi phát âm thành thanh hỏi và có độ trầm đục, nặng hơn phương ngữ Bắc. Phát âm trong dân ca Nghệ Tĩnh theo ngữ điệu, giọng nói của người Nghệ chính là thể hiện được sắc thái riêng mà hát dân ca Nghệ Tĩnh không giống với hát dân ca các vùng miền khác. Đó là một phần bản sắc riêng biệt của của người dân Nghệ Tĩnh.

Như vậy, kĩ năng hát dân ca Nghệ Tĩnh là tổng hòa các kĩ năng ca hát cơ bản trong “hát mới”, kết hợp lối hát “truyền thống dân gian” gắn liền với phương ngữ Nghệ Tĩnh. Nhưng, đó là bàn về việc kĩ năng hát dân ca Nghệ Tĩnh trong truyền dạy. Còn truyền dạy như thế nào để đạt hiệu quả lại là một vấn đề khác. Dạy hát dân ca Nghệ Tĩnh trong cấp học phổ thông là không hề đơn giản, đặc biệt là các em học sinh nhỏ tuổi lại càng gặp nhiều khó khăn hơn, bởi chức năng phát âm, tai nghe và trí nhớ âm nhạc chưa được phát triển hoàn thiện, việc xử lí hơi thở dài, nhiều âm luyến, láy trong các làn điệu dân ca Nghệ Tĩnh đối với các em sẽ khó tiếp nhận và hát chính xác. Vì vậy, việc dạy hát theo một trình tự quy định là việc bắt buộc không thể bỏ qua. Dạy hát dân ca Nghệ Tĩnh cũng là một quá trình rèn luyện tai nghe, nhạc cảm, xử lí hơi thở, cách phát âm nhả chữ và kĩ thuật hát thông thường khác. Dạy một làn điệu, thông thường chia thành ba bước, gồm: Giới thiệu và hát mẫu làn điệu; dạy học hát làn điệu; luyện tập củng cố, biểu diễn làn điệu.

Giới thiệu và hát mẫu làn điệu: Để hướng dẫn học sinh hát một làn điệu mang tính chất giáo dục giáo dục âm nhạc truyền thống là một quá trình bao gồm nhiều công đoạn. Trước khi bắt đầu dạy hát, khâu đầu tiên có ý nghĩa quan trọng là phải tạo ra được trong ý thức các em hình tượng đầy đủ và trọn vẹn làn điệu mà các em sẽ được học. Vì thế, các em cần được làm quen với làn điệu về nhiều phương tiện: tính chất, nội dung, không gian và môi trường diễn xướng, người hát, người kí âm, người soạn lời (nếu có). Giáo viên dùng lời để giới thiệu ngắn gọn về làn điệu (thể loại, nội dung, không gian môi trường diễn xướng…), đặt câu hỏi hoặc nói chuyện dẫn dắt học sinh đến với nội dung tính chất, hay không gian diễn xướng của làn điệu, kết hợp dùng phương tiện trực quan như: cho học sinh xem tranh ảnh hoặc băng hình diễn xướng, bản đồ địa lý nơi có các sinh hoạt dân ca gắn với làn điệu đó…Dùng lời và phương tiện trực quan để học sinh bước đầu tiếp cận với làn điệu cần chú ý, nếu dùng lời phải ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu, sinh động, dùng phương tiện trực quan cũng phải lựa chọn, cân nhắc để đưa ra cái gì cần và đủ nhằm thu hút và nâng cao nhận thức của các em. Tiếp đó, cho học sinh nghe hay xem băng, đĩa hoặc trình diễn mẫu làn điệu để tạo cho các em những cảm xúc, cảm nhận về tính chất, nội dung qua giai điệu, lời ca, sắc thái tình cảm… Để gây ấn tượng mạnh mẽ, gây được sự hứng thú, yêu thích làn điệu, muốn được học hát làn điệu đó ngay, thì giáo viên cần chuẩn bị chu đáo, hát tốt, trình diễn chất lượng cao. Nếu giáo viên hát tốt, giàu sức biểu hiện sẽ gây ấn tượng rất mạnh, kích thích tính hiếu kỳ đối với các em về làn điệu sắp được học.

Dạy học hát làn điệu: Trong dạy hát thì hát đúng cao độ, trường độ, tính chất của làn điệu là việc hết sức quan trọng. Tùy mức độ khó dễ, dài ngắn của làn điệu để lựa chọn cách tiến hành phù hợp nhất. Dưới đây là một số biện pháp cụ thể:

- Phân chia làn điệu thành từng câu ngắn để các em đủ hơi và không mệt khi tập hát. Ví dụ: hát giặm thường áp dụng mỗi câu thơ năm chữ hát thành một câu; hát ví có thể không áp dụng hát theo câu thơ, vì trong hát ví, hát nhịp tự do, dùng câu thơ để phân thành câu hát sẻ không đủ hơi đối với các em. Giáo viên hát mẫu từng câu 1, 2, 3 lần, học sinh hát lại 2, 3 lần  tùy theo mức độ khó dễ. Dạy hát từng câu theo lối “móc xích” cho đến hết bài rồi quay lại hát từ đầu là phương pháp thường dùng, ở hát giặm thì tập theo lối “móc xích từng câu một đến hết một trổ rồi hát lại từ đầu trổ vừa tập, sau đó tiến hành tập trổ tiếp theo. Dạy từng câu nhưng liên tiếp sẽ giúp học sinh nhận biết trọn vẹn làn điệu. Việc gọt giũa, trau chuốt nên dành đến khi luyện tập, củng cố bài.

- Khi học sinh hát lại, giáo viên không nên hát cùng với học sinh. Lúc này giáo viên nên tạm nghỉ tích cực bằng cách lắng nghe để phát hiện những chỗ các em hát sai, kịp thời chỉ ra và sửa chữa. Có thể dùng đàn đánh giai điệu kết hợp trong khi tập hát, để tạo âm dựa cho các em hát đúng hơn về cao độ.

- Việc sửa hát sai tùy theo từng nguyên nhân mà tìm cách giải quyết phù hợp. Không nên nóng vội, cần có thời gian và sự kiên trì. Phải luôn khích lệ, động viên các em. Tuyệt đối không nên tạo sự bi quan cho các em rằng không thể hát đúng.

- Để tránh hát sai, giáo viên cần dự kiến trước những chỗ các em dễ hát sai, hướng dẫn, phân tích, hát mẫu hát thế nào là đúng, hát thế nào là sai.

- Tập hát đúng ngay từ khi bắt đầu. Nếu khi học sinh tiếp thu sai, hát sai thì cách thức chủ yếu là giáo viên phân tích, dẫn giải âm thanh sai đúng, rồi thị phạm bằng hát mẫu 2, 3 lần. Tránh chỉ nêu sai đúng chung chung các em không thể biết sai sót chỗ nào để sửa như: chỉ nói hát cao lên, hát thấp xuống hay luyến lên, luyến xuống…

- Bắt nhịp cho các em hát đồng đều, đặc biệt là hát nhịp tự do trong hát ví, cần chỉ huy vẫy nhịp theo tính chất giai điệu ngâm vinh, dài ngắn để các em hát đồng đều nhất có thể. Nếu không, sẽ dễ dẫn đến hỗn loạn giữa các giọng hát, khó phát hiện hát đúng sai, tạo nên lạc giọng, mất âm dựa giữa các em với nhau, càng dễ hát sai.

Luyện tập, củng cố, biểu diễn làn điệu: Củng cố, ôn luyện là việc hết sức cần thiết. Củng cố, ôn luyện không chỉ nhằm giúp học sinh thuộc làn điệu, hát đúng mà còn nâng cao kĩ năng thể hiện sắc thái, tình cảm của làn điệu. Phần củng cố, luyện tập được lặp đi lặp lại nhiều lần càng giúp các em nâng cao kĩ năng hát dân ca Nghệ Tĩnh, cảm thụ làn điệu tốt hơn, sẽ lưu giữ bền vững hơn những câu hát dân ca quê nhà. Củng cố, ôn luyện có thể thực hiện một số việc trong những việc sau:

- Hát đúng nhịp độ, ngân tự do phù hợp tính chất cần diễn đạt.

- Lấy hơi, ngắt hơi đúng chỗ, đúng lúc

- Hát đồng đều, hòa giọng.

- Tập hát cùng phần đệm của nhạc cụ.

- Tìm hiểu sâu hơn về nội dung, không gian sinh hoạt diễn xướng.

- Hát kết hợp vỗ tay, gõ nhịp (trong hát đồng dao, hát mục đồng)

- Tập hát đối đáp, hò cái, hát xô (trong hát ví, giặm và hò)

Kết quả của việc dạy hát dân ca được đánh giá rõ nhất là thông qua hoạt động cụ thể, trình bày, biểu diễn làn điệu dân ca. Khi biểu diễn không chỉ hát đúng, hát đồng đều mà còn phải có những động tác diễn xuất phù hợp. Tập biểu diễn giúp các em, mạnh dạn, tự tin, thể hiện tình yêu, cảm xúc của bản thân và trân trọng hơn những điệu hát truyền thống xứ Nghệ mà nhiều thế hệ ông cha dày công gìn giữ và vun đắp.

2. Phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa về dân ca Nghệ Tĩnh

Trong hoạt động dạy học, ngoài việc hoạt động trên lớp (trong giờ dạy) còn có hoạt động ngoài giờ lên lớp, cũng thường gọi là hoạt động ngoại khóa. Ngoại khóa giúp cho việc củng cố kiến thức, kĩ năng đã học trong nội khóa, đồng thời tạo môi trường tiếp cận và hoạt động biểu diễn dân ca Nghệ Tĩnh. Để các em học sinh có khả năng trình diễn, có môi trường để thể hiện, phát huy khả năng tiềm ẩn có dịp được bộc lộ đầy đủ. Thông qua các giờ hoạt động ngoại khóa, sẽ đưa ra và lồng ghép các hoạt động giới thiệu, nghe hoặc xem các nghệ nhân, nghệ sỹ biểu diễn dân ca, tổ chức trò chơi âm nhạc, học sinh luyện tập, biểu diễn dân ca Nghệ Tĩnh…qua đó các em được tiếp xúc, cảm nhận, dần dần sẽ yêu thích dân ca, rồi tiếp đến tự thể hiện tình cảm, tâm hồn mình qua việc biểu diễn các làn điệu. Như chúng ta đã biết, dân ca là bài hát dân gian, hoạt động biểu diễn dân ca Nghệ Tĩnh giúp các em hiểu thêm về địa lý, lịch sử và những tập tục sinh hoạt văn hóa truyền thống của quê hương mình, qua đó giáo dục lòng tự hào dân tộc, yêu truyền thống quê hương, gắn kết tình làng, nghĩa xóm, yêu thầy cô, bạn bè và mái trường, giáo dục thẩm mỹ, phát triển các phẩm chất trí tuệ và ảnh hưởng đến cả việc phát triển thể lực.

Trong thực tế, nhiều nơi, nhiều trường đã chứng minh rằng, trường nào thực hiện tốt hoạt động ngoại khóa trong đó có dân ca Nghệ Tĩnh, nơi đó nảy nở nhiều hạt nhân tốt về văn nghệ nói chung, dân ca Nghệ Tĩnh nói riêng, được thể hiện qua các cuộc thi văn nghệ, thi biểu diễn dân ca Nghệ Tĩnh của ngành giáo dục từ cấp cơ sở cho đến cấp tỉnh trong nhiều năm qua. Sau đây là một số hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa về dân ca Nghệ Tĩnh nhằm tham khảo thực hiện:

- Câu lạc bộ dân ca Nghệ Tĩnh.

- Tổ chức gặp gỡ các nghệ nhân, nghệ sĩ hát dân ca Nghệ Tĩnh, nghe họ nói chuyện và biểu diễn.

- Biểu diễn văn nghệ thường xuyên hoặc đột xuất.

- Tổ chức thi hát dân ca Nghệ Tĩnh, viết lời mới, trò chơi vui về dân ca.

- Các nhóm, đội văn nghệ chủ lực hát dân ca Nghệ Tĩnh.

Hoạt động ngoại khóa giúp các em học sinh tự khẳng định mình là một chủ thể thẩm mỹ có vai trò riêng, phù hợp, với sở thích và khả năng của mỗi em khi trực tiếp là thành viên của một tiết mục hay một chương trình nào đó.

Các hình thức hoạt động ngoại khóa về dân ca Nghệ Tĩnh nêu ở trên, có thể tổ chức ở lớp, từng khối hoặc toàn trường mang tính chất phong trào. Tiến hành thường xuyên, định kì hoặc đột xuất trong từng thời điểm, sao cho phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện, không gian, đặc điểm, môi trường. Tuy nhiên, để thực hiện tốt công tác ngoại khóa về dân ca Nghệ Tĩnh nói trên, thì phương pháp tổ chức, hướng dẫn hoạt động đóng vai trò hết sức quan trọng. Tổ chức và hướng dẫn là hai công việc khác nhau. Có công việc giáo viên âm nhạc chỉ là người tổ chức. Ví dụ: tổ chức một buổi biểu diễn, tổ chức một cuộc thi… Nhưng có công việc giáo viên lại là người hướng dẫn. Ví dụ: Tập hát một làn điệu dân ca, dựng một tiết mục biểu diễn… Đôi khi giáo viên làm cả hai công việc tổ chức và hướng dẫn. Như vậy, giáo viên âm nhạc phải biết lúc nào là công việc mình trực tiếp làm, khi nào cần phải huy động thêm các lực lượng hỗ trợ. Để hoạt động dân ca Nghệ Tĩnh ngoại khóa có hiệu quả, về mặt tổ chức thường bao gồm các bước:

- Lập kế hoạch: trong kế hoạch phải định hướng hoạt động cả năm, từng học kì, từng tháng, từng tuần.

- Phân công và tổ chức các hoạt động: cần có sự kết hợp với hội đồng nhà trường (thông qua Ban Giám hiệu) để huy động nhiều lực lượng cùng tham gia.

Tóm lại

Để việc truyền dạy dân ca Nghệ Tĩnh trong trường phổ thông đạt được hiệu quả cao, người giáo viên cần nắm vững các nguyên tắc dạy học, phương pháp dạy học cơ bản, biết vận dụng khéo léo các phương pháp truyền thống và phương pháp mới, các phương tiện dạy học, kết hợp giảng dạy chính khóa với đẩy mạnh công tác truyền dạy và thực hành đa dạng phong phú trong chương trình ngoại khóa, hoạt động câu lạc bộ. Có kế hoạch cụ thể, khoa học ngắn hạn và dài hạn, luôn nhiệt huyết, tư duy sáng tạo trong mỗi công việc, chắc chắn sẽ tạo được sự hứng thú, say mê của các em. Giúp các em hiểu thêm và yêu quý, trân trọng những tinh hoa văn hóa truyền thống tốt đẹp của quê hương. Dân ca Nghệ Tĩnh sẽ trở thành người bạn đồng hành của các em lúc học tập, khi vui chơi, trong những phút nghỉ ngơi giữa những tiết học mệt mỏi, lúc cắm trại, trên đường về nhà, hội thi văn nghệ…Tương lai, chính các em sẽ là chủ thể trong việc diễn xướng, lưu giữ, bảo tồn, phát huy, phát triển những giá trị văn hóa truyền thống quê hương, đất nước và giới thiệu, quảng bá đến bạn bè quốc tế, để rồi các em “đi mô cũng nhớ về Hà Tĩnh”.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Lê Hàm (2000), “Âm nhạc dân gian Nghệ Tĩnh”, Nxb Hội văn nghệ dân gian Nghệ An.

2. Ma Shu Hui (2010), “Psychology of Music Education”, Nxb Viện Âm nhạc Thượng Hải.

3. Hoàng Long - Hoàng Lân (2005), “Phương pháp dạy học âm nhạc”, Nxb Đại học Sư phạm.

4. Nguyễn Trung Kiên (2001) Phương pháp sư phạm thanh nhạc, NXB Văn hóa Dân tộc

5. Sở Văn hóa, Thông tin và Du Lịch Nghệ An (2014), Tuyển tập Dân ca xứ  Nghệ, Nxb Nghệ An.

6. Vi Phong (2000), Dân ca Nghệ Tĩnh, Nxb Sở Văn hóa, Thông tin Hà Tĩnh.

 

 

 

Tin mới

Đọc nhiều nhất



Copyright © 2017 Copyright Khoa Sư phạm Tiểu học - Mầm non, Trường Đại học Hà Tĩnh Rights Reserved.